“İçimde dağ gibi sevginizi taşıyorum,

Haberiniz ola dağlar…” (1)

Yerkürenin en heybetli yapıları olan dağlar kara bölgesinin dörtte birini kaplar ve binlerce canlı türüne ev sahipliği yapar. Muazzam biyoçeşitliliği yanı sıra su, mineral ve maden kaynaklarının da yatağıdır.

Dağların oluşumuna birçok unsur etki ettiğinden pek çok farklı türü bulunur. Bazı dağlarda veya sıradağlarda yerkabuğunun sıkışması sonucunda kırılmalar meydana gelir. Lavların soğuyup birikmesi sonucu oluşan dağlar aktif olmayan yanardağlar sınıfına girer.

Dünya ölçeğinde en yüksek 10 dağ

01) Himalayalar- Everest Dağı (Çin-Nepal) 8.849 metre,

02) Karakum- K2 Dağı (Pakistan-Çin) 8.611 metre,

03) Kançencunga Dağı (Nepal-Hindistan) 8.586 metre

04) Lohotse Dağı (Çin-Nepal) 8516 metre

05) Makalu Dağı (Çin-Nepal) 8485 metre

06) Cho Oyu Dağı (Himalayalar) 8201 metre

07) Dhaulagiri Dağı (Himalayalar) 8167 metre

08) Manaslu Dağı (Himalayalar) 8164 metre

09) Nanga Parbat (Pakistan) 8126 metre

10) Annapurnal Dağı (Nepal) 8091 metre

Ayrıca bilinen dağlar arasında Alpler (Mont Blanc zirvesi 4.808 metre), Alpler Avrupa’daki sıradağdır. Son derece soğuk olduğundan bazı zirveleri buzullarla kaplıdır.

Fitz Roy Dağı (Arjantin/Şili boyunca uzanan 3.359 metre) bulunur. And dağları ise dünyanın en uzun sıradağlarıdır. Güney Amerika kıtasının neredeyse kuzeyinden güneyine uzanır.

Himalayalar dünyanın en yüksek sıradağlarıdır. Adı “Kar Ülkesi” olarak da geçer. Dünyanın en yüksek tepesi olan Everest’e ilk kez 1953 yılında Edmund Hillary ve Şepa Tenzing çıkmıştır.

Ülkemizden ise Everest’e ilk tırmanan kişi Ali Nasuh Mahruki’dir. Everest’in tepesine Türk Bayrağını dikerek ülkemizi başarıyla temsil etmiştir. Nasuh Mahruki Everest zirvesine 2 kez tırmanmıştır.

Dünya ölçeğinde yaklaşık 1500 aktif yanardağ olduğu belirtiliyor. Bunların çoğu “Pasifik Ateş Çemberi” adı verilen bölgede bulunuyor. “Aktif yanardağ” terimi sadece faal volkanik patlamaları olan yanardağları kapsamayıp yaygın kullanımda Holosen dönemde patlamalar yaşayan volkanları ifade eder. Afrika kıtasında bulunan Klimanjaro dağı dünyanın en büyük yanardağıdır.

Dünyadaki başlıca yanardağlar

01) Klimanjaro dağı (Tanzanya-5.895 metre)

02) Mauna Loa dağı (Hawaii- ABD) 4169 metre

03) Erebus dağı (Ross adası-Antarktika) 3794 metre

04) Fuji dağı (Honshu adası-Japonya) 3776 metre

05) Teide dağı (Kanarya Adaları-İspanya) 3717 metre

06) Etna dağı (Sicilya adası/İtalya) 3329 metre

07) Merapi dağı (Endonezya) 2.930 metre

08) Mayon dağı (Luzon Adası/Filipinler) 2462 metre

09) Vezüv dağı (Napoli-İtalya) 1281 metre

10) Kilauea dağı (Hawaii-ABD) 1247 metre

Okyanuslardaki en yüksek dağ deniz seviyesinin altında yer alan “Mauna Kea” dağı olup, Hawaii’nin en büyük adası ve volkanıdır. Deniz seviyesinden 4000 metre yüksekliğe ulaşan dağın 5000 metreden fazlası suyun altında saklıdır. Toplam uzunluğu 10.000 metre kadardır.

Mauna Kea aynı zamanda dünyanın en yüksek yanardağıdır. Diğer yanardağlar ile kıyaslandığında Mauna Kea daha genç bir yanardağ olarak kabul edilir. Son patlamasını 46.000 yıl önce yapan yanardağ artık aktif değildir.

Mauna Kea’nın bir üstün özelliği ise dünyanın en büyük astronomik gözlemevi olmasıdır. Buradaki gözlemevinin otuz metrelik teleskobu en net görüşü sağlar.

Türkiye’deki en yüksek dağlar:

01) Ağrı Dağı (Ağrı/Iğdır) 5137 metre (2)

02) Cilo Dağı (Hakkâri) 4135 metre

03) Süphan Dağı (Bitlis) 4058 metre

04) Kaçkar Dağları (Rize) 3932 metre

05) Erciyes Dağı (Kayseri) 3917 metre,

06) Ala Dağlar-Demir Kazık Dağı (Niğde) 3756 metre

07) Başet Dağı (Van) 3684 metre,

08) Kesiş Dağı (Erzincan) 3537 metre

09) Medetsiz Dağı (Mersin) 3524 metre

10) Mercan Dağları (Tunceli) 3462 metre,

11) Aydos Dağı (Konya) 3430 metre

12) Kaçkar-Altıparmak Dağları (Artvin) 3428

13) Demirkapı Dağı (Trabzon) 3376 metre

14) Karacadağ-Altındağ (Şırnak) 3358

15) Kırklar Dağı (Bayburt) 3350 metre

Van Gölüyle birlikte eşsiz bir manzara sunan Süphan Dağı, Bitlis’in Adilcevaz ilçesinde yer alır. Sönmüş yanardağın zirvesinde bir de krater gölü bulunur.

Ayrıca bilinen diğer dağların birkaçını daha sıralayabiliriz;

• Palandöken-Mescit Dağları (Erzurum 3289-3176 metre),
• Hasan Dağı (Aksaray 3268 metre)
• Bingöl Dağı (Bingöl 3250 metre)
• Nurhak Dağı/Berut Dağı (Kahramanmaraş 3081-3050)
• Ilgaz Dağı (Kastamonu 2587 metre)
• Akdağ/Nemrut (Adıyaman- 2551-2200)
• Uludağ (Bursa-2543 metre)
• Köroğlu Dağı (Bolu-2400 metre)
• Amanos Dağları (Hatay- 2240 metre)
• Işık Dağı (Ankara- 2034 metre)
• Karacadağ (Şanlıurfa 1957 metre)
• Sivrihisar Dağları (Eskişehir 1819 metre)

Dağlar yüksek rakımları olan eşsiz ekosistemlere sahiptir. Dağ etekleri ise nice uygarlıklara kucak açmış, dağ zirveleri nice dağcılara hem yengiyi hem de yenilgiyi tattırmıştır.

“Dağlar tırmanıp tırmanamayacağınıza karar verir. Dağcılık sanatı ne zaman gideceğini ne zaman kalacağını ve ne zaman döneceğini bilmektir” (3)

Himalayalar filminde de buna benzer deyişler vardır;

“Dağcılar fethetme sözcüğünü kullanmaz, dağın izin verdiği kadar zirvede zaman geçiririz”

Himalaya Dağlarına tırmanırken dağcıların dudaklarından şu sözler dökülür;

“Himalaya Dağları Tanrısı lütfen bizden lütfunu esirgeme, namaste” (4)

Ve dağın zirvesine eriştiklerinde de;

“Himalaya Dağları Tanrısı teşekkür ederiz, başardık” (5)

Bu nedenle denir ki; dağ izin verirse çıkarsın, izin vermezse çıkamazsın. Yani;

“Son söz daima dağındır” (6)

Benzer bir ifadeyle;

“Dağlarda bazen davet edilirsin, bazen tolere edilirsin ve bazen de sana evine dönmen söylenir” (7)

Bu zorlu yolculukta dağın bir nişanesi olarak dağcı sakatlanabileceği gibi bazen dağcının cansız bedeni geri döner. Bazen de tırmandığı dağ dağcının ebedi istirahatgahı olur, dağla bütünleşip kalır.

Genellikle insanlar yaşamın da dağa tırmanmağa benzediğini düşünür. İnsan gittikçe dikleşen hayat yolunu tırmandıkça yorulur ve yıpranır ancak zirveye yaklaştığında veya eriştiğinde (olgunluk yaşı) bakış açısı genişler, hayatla bütünlenir ve derin bir ruhsal bilgelik kazanır.

“Tamamen yorulup ümitsizliğe kapıldığında gerçek sen ortaya çıkar. Kullandığın tüm maskeler artık düşmüştür” (8)

Birleşmiş Milletler 2002 yılını Uluslararası Dağlar Yılı olarak seçti. Dünya genelinde 11 Aralık günü 2003 yılından itibaren “Uluslararası Dağ Günü” olarak kutlanmaktadır.

Ve bir Türk şairi çıkar dağlarla ilgili duygularını şiirleştirir;

“Başım dağ, saçlarım kardır,

Deli rüzgarlarım vardır,

Ovalar bana çok dardır,

Benim meskenim dağlardır.”

“Birgün kadrim bilinirse,

İsmim ağza alınırsa

Yerim soran bulunursa

Benim meskenim dağlardır…” (9)

“Bu dağların bir rakibi varsa rüzgardır

Rüzgâr burada tek başına bir hükümdardır.” (10)

Dipnot:

(1) Nazan Öngiden- Dağlar Şiiri/Lise Şiir Defteri

(2) Efsanelere (Nuh’un Gemisi) konu olan volkanik Ağrı dağının Büyük Ağrı Zirvesi 5137 metre, Küçük Ağrı Zirvesi 4000 metredir (NASA çekimi)

(3) Ed Viesturs

(4) Himalayalar film repliği. Namaste sözcüğünün Sanskritçe anlamı saygı ve hayranlıkla eğilmedir. Bizdeki “şükürler olsun” deyimiyle benzerdir.

(5) Himalayalar film repliği

(6) Antoli Bookreev

(7) Freed Beckey

(8) Himalayalar film repliği

(9) Sabahattin Ali- Dağlar şiirinin ilk ve son dörtlüğü.

(10) Sabahattin Ali-Rüzgâr şiirinden iki dize

Kaynakça:

1) Twinki.com- Dağ Nedir? Dağlar Nasıl Oluşur?

2) Türkiye Dağcılık Federasyonu-Türkiye’nin Dağları

3) alpindağcılıkorg- türkiye dağları

4) peregrinetreks.com- tallest-mountains in the world

5) Himalayalar filmi (The Himalayas)- 2015 Güney Kore Filmi