“Zemheri de uzadıkça uzadı,

Seni baharmışsın gibi düşünüyorum” (1)

Kışın en soğuk dönemi 40 ve 50 gün olmak üzere 2 devreye ayrılır. İlkine “Erbain” veya “Zemheri”, ikincisine ise “Hamsin” adı verilir. Erbain sözcüğü Arpça “40 gün”, Hamsin sözcüğü ise “50 gün” demektir. Bu iki dönem toplam 90 gün eder ve üç aylık kış mevsimine karşılık gelir.

Anadolu Halk takvimine göreyse 22 Aralık’ta başlayıp 31 Ocak’ta biten soğuk havaların hâkim olduğu döneme “Zemheri” denir. Zemheri adı Arapça “zem=kış” ile Farsça “harir=uğultu” sözcüklerinin birleşiminden oluşur. 

21 Aralık Kış Gündönümü ile birlikte başlayan zemherinin girişine “Erbain Başlangıcı” denir. Erbain kışın en şiddetli soğuklarının yaşandığı dönem olduğundan “Kara Kış” olarak da geçer.

Kırk gün süren Erbain döneminde doğada her şey toprak altına iner, tohum evresine geçer ve kış uykusuna dalar. Genellikle bu dönem kış çok çetin geçer, kar ve tipi fırtınaları ile birlikte dondurucu soğuklar yaşanır.

Bu dönemin en çarpıcı özelliklerinden biri zemherinin ilk yarısında görülen ısı dalgalanmalarıdır. Ortalama 15-17 derecelere çıkan hava bir anda 4-5 derecelere iner. Erbain sonbahar ve kış iklimini bir arada yaşattığından virüslerin hızla yayılmasına neden olur ve insanları hastalıktan kırıp geçirir (2)

Genellikle doğanın çıplaklaşıp ıssızlaştığı, bir kısım hayvanların kış uykusuna yattığı ve enerjileri içe döndüğünden insanların da kendi kabuklarına çekildiği canlılığın azaldığı bir dönemdir (3)

Belki bu nedenle yılbaşı hazırlığı ve coşkusu gitgide grileşen kasvetli hayatı ve uyuşan insanları bir nebze canlandırma ve hayatla bağlarını koparmama etkinliğidir.

Eskiler yaz kış yapraklarını dökmediği için yeşil kalan çam ağacını yeni yıl sembolü olarak görmüş ve hayatın sürekliliğini sağlamak amacıyla yılın bu dönemini evlerini çam ağacıyla süsleyip neşelendirmiştir.

Miladi takvime göre 9 Ocak günü soğuklar şiddetlenir ve 18 Ocak kışın en soğuk günü kabul edilir. Erbain 30 Ocak’ta sona erer ve 31 Ocak’ta yerini “Hamsin” günlerine bırakır.

31 Ocak’ta başlayan Hamsin günleri 21 Mart İlkbahar ekinoks günü sona erer. Hamsin döneminin içinde cemreler de yer alır. Cemreler birer hafta arayla peş peşe düşmeye başlar.

İlki 21 Şubat’ta havaya, ikincisi 27 Şubat’ta suya ve üçüncüsü de 5 Mart’ta toprağa düşerek bize havanın ısınacağı müjdesini verir(4)

Kışın en sert soğuklarının yaşandığı Erbain döneminde, özellikle “çat” ya da “çatır” adı verilen ayazlar yaşlılar için en tehlikeli zaman olarak görülür. Eskiler bu zorlu süreci atlatıp sağ çıkabilen yaşlılar için “Erbaini çıkardı” derler.

Eski geleneklere göre insanlar Erbain döneminden sağ çıkabilmişlerse tanrıya şükür edip kurban keser, eşe ve dosta ziyafetler verirler. Bu 40 günlük Erbain dönemi aynı zamanda tasavvuf inancında salikin 40 gün süreyle inzivaya çekildiği ve ibadet ettiği “halvet” dönemine de karşılık gelir (5)

Dünden bugüne yaşam koşulları bir hayli değişse de kişilerin bu sert, soğuk ve kasvetli dönemi mümkün olabildiğince maneviyatlarını kuvvetlendirerek ve ruhlarıyla yakın temas kurarak geçirmelerinde yarar vardır.

Sağlıklı ve huzurlu bir zemheri geçirmeniz dileğiyle,

Kış Gündönümünüz kutlu olsun.

Dipnot;

(1) Ahmed Arif- Hasretinden Prangalar Eskittim

(2) Erbain Hicri takvime göre “Safer” ayının 20. günü İmam Hüseyin’i anma günüdür. Kerbela esirlerinin şehit edilişinin 40.gününde Şii Müslümanları kalabalık Erbain yürüyüşleri ile matem ve yas tutmak için tören düzenlerler. Erbain günü Şii Müslümanlar için kutsallık taşıdığından bugün İran’da resmî tatil olarak geçer.

(3) Erbain dönemini kavramayı pekiştirmesi açısından daha önce web sitemizde yayımladığımız üç bölümlük “Hayvanlarda Kış Uykusu”, “Bitkilerde Kış Uykusu” ve “İnsanlarda Kış Uykusu” yazı dizimize bakmanızda yarar var.

(4) Hamsin dönemi aynı zamanda Mısır’da mart ayından mayıs ayına kadar esen “Semum” veya “Sam” denen sıcak rüzgarlara verilen ad olup bu sıcak rüzgarlar 50 gün boyunca eser.

(5) Tasavvuf inancına göre Erbain döneminde salik 40 gün boyunca inzivaya çekilir. Dünyevi bağlarını zayıflatıp manevi bağlarını kuvvetlendirmek için sıkı bir şekilde bir dizi ibadet uygular. Az yer, az içer, az konuşur ve çokça ibadet ederek “çile çekme” sürecini tamamlar. İslam dininde bu 40 günlük döneme “riyazat” veya “halvet” adı verilir.

Kaynakça;

1) Türkiye Takvimi- Erbain ve Hamsin

2) Belgelerletarih com- Erbain ve Hamsin Denince Aklınıza Ne geliyor