İnsanlık tarihi boyunca gökyüzü cisimleri rehberlik ve temsil amacıyla en sık kullanılan simgeler olmuştur. Yeryüzünde dalgalanan her bayrak aslında bir “kozmik iddia” taşır. Her bayrağın ulusal bir hikayesi vardır.

Dünya genelinde 193 Birleşmiş Milletler üyesi ülkeden yaklaşık 60’nın bayrağında göksel simgeler yer alır. En çok tercih edilen simgeler yıldız, ay ve güneştir (1)

Ulusal simgemiz olan bayrağımızda kırmızı zemin üzerine beyaz renkte birbirine bakan “Ay-Yıldız” simgesi yer alır. Bu simge tarihsel süreç içinde birkaç aşamadan geçip bugünkü halini almıştır.

İlk tasarım 18 yüz yıl sonunda Osmanlı Padişahı III Selim (1789-1808) Nizam-ı Cedid (Yeni Düzen), diğer deyişle ıslahat döneminde Hilal ile birlikte 8 köşeli bir yıldız kullanılmıştır.

Bayrağımızdaki yıldızın 8 köşeden 5 köşeli yıldıza dönüşmesi Padişah Abdülmecit zamanında Tanzimat devrinde olmuştur. 1844 yılında gerçekleştirilen bu tasarım bayrağımızın resmi olarak kabul edildiği tarihtir. Osmanlı İmparatorluğunun sonuna dek bu şekilde kullanılmıştır.

Ayrıca Cumhuriyetin ilk yıllarında da doğan hilal fazı hem bayrağımızda hem de nüfus cüzdanlarımızda kullanılmıştır.

    

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasının ardından Hilalin sağdan sola bakan yüzü (astronomik olarak doğan hilal) soldan sağa bakar şekilde (batan hilal) ters yöne çevrilmiştir.

   

29.5. 1936 yılında çıkarılan 2994 sayılı Türk bayrağı kanunuyla Türk bayrağının standartları ve hukuki statüsü belirlenmiştir.

Türk Bayrağıyla ilgili son düzenleme ise 22.9.1983 yılında 2893 sayılı kanun ile bayrağın ölçüleri günümüzdeki son ve kesin şeklini almıştır.

Şekilde görüleceği üzere Ay’ın dış ve iç dairesinin merkezleri, yıldızın konumu ve uçlarının açısı geometrik şekilde düzenlenerek bugünkü standart halini almıştır.

Türk Bayrağının tarihsel akış içinde geçirdiği değişim aşamalarına baktığımızda kökleri binlerce yıl öncesine uzanan “Ay-Yıldız” simgesinin ters-yüz edilerek teknik yönün sembolik anlamın önüne geçtiğini görürüz.

Oysa bir ulusu simgeleyen bayrak sadece teknik bir çizimden veya estetik bir görünümden ibaret değildir aynı zamanda sembolik bir anlam yüklüdür.

Türk bayrağı da derin bir sembolizm ve destansı bir bileşime sahiptir. Bayrağımızın sembolik anlamıyla ilgili en yaygın efsane nesilden nesle aktarılan 1389 yılındaki I. Kosova Savaşıdır.

Rivayete göre savaşın kazanılmasından sonra gece karanlığında şehitlerin biriken kanı üzerine Hilal ve yıldızın güçlü ışığın yansımasıdır. Her ne kadar hilal sembolü İslamiyet’le özdeşleştirilse ve Müslümanların zafer işareti olarak görülse de gerçek bundan çok daha fazlasıdır.

Esasında Ay-Yıldız sembolizmi İslamiyet doğmadan çok önce Orta Asya’da yaşayan kadim Türklerin kültüründe başlı başına bir yer tutar.

“Gök Tengri” inanç sistemine sahip Türkler özellikle “Güneş ve Ay” birlikteliğine büyük önem atfettiklerinden gökyüzüne duydukları derin sevgi ve saygıyı bayraklarına da yansıtmışlardır.

Türk bayrağının gökyüzü konumu ile özdeş ilk hali (doğan hilal) bütün gücünü Ay’ın Güneş ile yaptığı kavuşumdan aldığı için güçlü bir ısı ve ışık kaynağını bünyesinde barındırır.

Bu sembolizmin görünen yüzü “Ay ve Yıldız” olsa da görünenin ötesinde bu ikiliye Güneş de eşlik eder. Güneşin görünmeyen varlığı Türk ulusunun gizli gücüdür. Görünmeyen Güneş ile görünen Hilale eşlik eden yıldız da hiç sönmeyen bir ışık kaynağına, kâinatın dengesine ve devletin bekasına işaret eder.

“Doğan Hilal” fazını esas alan Türk bayrağının temel mesajı güçlü bir ulusun doğuşu ve yükselişidir. Uzun yıllara yayılacak olan bu sönmez ışığın ulusu aydınlatacağı ve evrende söz sahibi olacağıdır.

Tıpkı Büyük Türk Şairimiz Mehmed Akif Ersoy’un İstiklal Marşımızı başlatan dizelerinde olduğu gibi;

“Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak…”

Al renk cesaret ve mücadeleci karakteri, Beyaz renk barışı ve sonsuzluğu temsil eder. Böylece hareket (al renk) ve dinlenme (ak renk) süreçleri temel evrensel ilkeyle de uyumludur yani aktif ve pasif dengesi sağlanmıştır.

“Batan Hilal” fazını esas alan Türk bayrağının temel mesajı ise şu olabilir. Biz tarihsel rolümüzü oynayıp tamamladık, kâinatta bir iz bıraktık, artık dünya sahnesinden çekiliyoruz.

Türk bayrağındaki bu değişim bilinçli mi yoksa bilinçsiz bir tercih midir? Genellikle bu konuda ileri sürülen görüşler çoğunlukla teknik gerekçelere, estetik kaygılara ve uluslararası standartlara dayandırılmaktadır.

Sembolik anlamın teknik ve estetik kaygılara feda edilmesinin nedenlerini irdelemek için önce temel değişikliğin yapıldığı 1936 yılına bakmamız gerekir. Atamız henüz sağdır fakat yoğun sağlık sorunları vardır. O, belki bu ayrıntıya yeterince vakit ayıramamış ve çevresindekiler de bu astronomik konumların gerçek doğasından yani doğan hilalin büyüyüp gökyüzünün zirvesine erişeceğinden, batan hilalin ise küçülüp söneceğinden habersiz ya da bu sembolizmi önemsememiş olabilirler (2)

Dolayısıyla bayrak kanununu hazırlarken modern yaklaşımla teknik açıdan (direk ve rüzgâr yönü), tarihsel açıdan (sancak mantığına göre bayrak ordunun önünde gider ve rüzgarla dalgalanır), siyasal açıdan ise (uluslararası protokoller) göre düzenlenmiştir.

Aynı zamanda bu tercihte yeni kurulan modern ülkenin batının tekniğini ve modern yüzünü örnek alması etkili olabileceği gibi sağ yönün daima onur tarafı olmasının da payı bulunabilir.

Türk Bayrağındaki sembolizmi astronomik ve astrolojik çerçevede ele aldığımızda bu konunun gözden kaçan önemi daha iyi anlaşılacaktır.

Astronomik bağlamda Kuzey yarımkürede Ay sağdan sola doğru büyür (doğan hilal), soldan sağa doğru da küçülür (batan hilal).

Güney yarımkürede tam tersi durum geçerlidir. Genel anlamda ise bu bizim yeryüzündeki bakış açımızla ilgilidir.

Şekil1: Doğan Hilal fazı (Yeni Ay)        Şekil 2: Batan Hilal fazı (Çürüyen, Son Ay)

                                                                        

Astronomik çerçevede Ay 4 faza bölünür;

1) Doğan Hilal (Yeni Ay), 2) İlk Dördün, 3) Dolun Ay, 4) Batan Hilal (Son Ay)

Astrolojik çerçevede ise Ay 8 faza bölünür;

1) Yeni Ay (New Moon), 2) Hilal (Crescent), 3) İlk dördün (First Quarter), 4) Büyüyen Ay (Gibbous), 5) Dolun Ay (Full Moon), 6) Küçülen Ay (Disseminating) 7) Son Dördün (Third Quarter) 8) Çürüyen Ay (Balsamic)

Astronomik ve de astrolojik bağlamda doğuşu temsil eden yönün enerjisi ile batışı temsil eden yönün enerjisi aynı değildir.

Doğan Hilal fazı yeni güçlü enerjileri temsil eder. Ay Güneşle birleştiğinden onun güçlü ışınlarını alıp yaymak üzere büyüyecek ve zirveye yükselecektir.

Batan Hilal fazı ise zayıflayan ve sönümlenen enerjileri dolayısıyla bir döngünün sonunu temsil eder. Genel anlamı itibariyle Doğu yönü doğuşu, ruhu ve aydınlanmayı temsil eder. Batı yönü ise batışı, maddeyi ve sona erişi temsil eder.

Doğal olarak doğan hilal evrenin güçlü büyüme, gelişme enerjilerini, batan hilal evrenin zayıf içe çekilen ve sönümlenen enerjilerini ifade eder.

Bu gökyüzü gerçeğinin ulusal sembolizme yansıtılmasına gelince doğan hilal (Waxing Cresent) doğanın ritimleriyle uyumlanma ve evrensel gelişimi temsil eder. Bir ulusun yeni atılımlarını ve gelecek vizyonunu destekler.

Batan hilal (Waning Cresent) doğanın ritminden kopuş, durağanlık, mevcudu koruma içgüdüsü, karanlık, kasvet, aidiyet karmaşası, geçmişe saplanma, ruh sıkışması gibi sıkıntılı hallere, daralan enerjilere karşılık gelir. Bir ulusun rolünü tamamlayıp tarih sahnesinden çekildiğine işaret eder.

Bayrağınıza “ulusal mühür” olarak kabul ettiğiniz simge gökyüzü ile eşgüdümlü titreşeceğinden doğan hilal ise yeni ve güçlü enerjiler, batan hilal ise zayıf ve sönen enerjiler ülkenizi ve toplumunuzu kuşatacaktır.

Bu noktada bireysel itirazlar söz konusu olabilir. Hatta insanın doğayı şekillendirme gücü “ukalalık” mertebesine yükseltilebilir;

“Doğayı istediğim gibi şekillendirebilirim, rüzgârın yönüne göre sembolizmi terse de çevirebilirim, ne anlam yüklemek istiyorsam onu yüklerim”

Eğer bir sembol gücünü makro kozmostaki gerçeklikten alıyorsa, söz konusu sembol gerçekliğinden koparıldığında kadim gücünü koruyabilir mi?

Yani gökyüzündeki hilal sola, yeryüzündeki hilal sağa bakıyorsa gök ile yer arasında bir rezonans sağlanabilir mi?

“Batan Hilal” simgeli bayrağımızın “Doğan Hilal “simgesinin enerjisiyle titreşip dalgalanabileceğini var sayabilir miyiz?

Var sayarsak bu bir simülasyon olmaz mı? Simülasyon hakikatin yerini tutar mı?

Semboller canlı organizmalar gibidir gerçek bağlamından koparıldığında gücünü ve anlamını yitirir. Evrensel sembolleri kullanan toplumların önce bu dili çok iyi öğrenmesi ve de anlaması gerekir.

“Gerçekten de evrensel sembol, insanlığın geliştirdiği tek ortak dildir ama çağdaş insan bu mirasın değerini anlayamamıştır. İnsanlık tarihinin bize hediye ettiği tek evrensel konuşma dilini öğrenip, geliştirmeden kaybetmekle kültürümüz önemli bir eksikliğe düşmüştür.” (3)

Eğer bayrak bir ülkenin en güçlü tanıtım araçlarından biriyse ve kozmik bir sembole ulusal karakter kazandırılıp ulusu temsil etme yetkisi verilmişse aslına sadık kalmak gerekmez mi?

Dipnot:

(1) Örneğin ABD’ de 50 eyalet 50 yıldız ile temsil edilir. Çin, Brezilya, Vietnam ya da Avrupa Birliğinde de yıldız sembolü yer alır. Palau ve Laos bayraklarında Dolunay simgesi, Japonya bayrağında yükselen Güneş, Arjantin, Uruguay, Kazakistan, Kırgızistan bayraklarında Mayıs Güneşi yer alır.

Güney Yarım Küre Ülkeleri (Güney haçı-Southern Cross) Avustralya, Yeni Zelanda, Brezilya, Papua, Yeni Gine, Samoa bayraklarında ise takımyıldızlar yer alır. Ayrıca Türk bayrağındaki yıldızın Venüs veya Jüpiter gezegeni olabileceği hipotezleri de mevcut. Hilal genellikle Müslümanların tercih ettikleri bir simgedir.

(2) Yasayı hazırlayan komisyonun astronomi bilgisi var mıydı? Ay fazlarının insan yaşamı üzerine etkileri muhtemelen bilinmiyordu. Ayrıca evrensel sembol dili de pek bilinmediğinden sembolik anlam üzerinde yeterince durulmamış olabilir. Sonraki 12 Eylül’ün Bayrak kanunu ise bu hassasiyeti hiç gözetmemiş olabilir.

(3) Erich Fromm- Sembol Dilinin Çözümlenmesi

Kaynakça:

1) Erich Fromm- Sembol Dilinin Çözümlenmesi

2) Jean Baudrillard- Simülakrlar ve Simülasyon

3) Al Bakış- Türk Bayrağı

4) Wikipedia- Türk Bayrağı