Uranüs ve uydularını benzersiz kılan şey Güneş sistemi içinde 98 derecelik bir eğimle yörüngesinde yan yatmış bir tekerlek gibi dönmesidir.

Uranüs’ün sahip olduğu bu aşırı eğim uydularını da etkilediğinden sıra dışı mevsimsel değişikliklere neden olur. Öyle ki bu buz devi kalabalık uydularıyla karanlık uzayın adeta “kozmik şakası” gibidir (1)

Güneş sistemimiz içinde 124 uydusuyla en kalabalık uydu topluluğuna sahip olma onuru Satürn’e aittir. Uranüs 29 uydusuyla en kalabalık uydu sistemine sahip 3.gezegendir. Satürn’ün halkaları kadar görkemli olmasa da Uranüs’ün de 13 halkası vardır.

Uranüs uydularını diğer gezegenlerin uydularından ayıran asıl önemli özellik Yunan ve Roma mitolojisindeki figürlerin adları yerine klasik edebi eser karakterlerinin adlarını almasıdır.

Bu adlandırmaların başında ağırlıklı olarak William Shakespeare’nin eserlerindeki karakter adları daha seyrek olarak da Alexander Pope’nin eserlerindeki karakter adları gelir.

Uranüs’ün uyduları üç grupta toplanır; 5 ana uydu, 14 iç uydu, 10 düzensiz uydu. Toplam; 29 uydu.

Uranüs’ün ana uyduları:

01) Titania: Uranüs’ün bu en büyük uydusu 1787 yılında William Herschel tarafından keşfedilmiş olup adını William Shakespeare’nin “Bir Yaz Gecesi Rüyası” adlı oyunundaki perilerin kraliçesinden alır. Titania adı aslında Diana adına bir alternatif olup Ay’a atıfta bulunur. Titania, Güneş sistemindeki en büyük 8.uydudur.

02) Oberon: 1787 yılında William Herschel tarafından keşfedilmiş olup adını William Shakespeare’nin “Bir Yaz Gecesi Rüyası” adlı oyunundaki perilerin kralından alır.

03) Umbriel: 1851 yılında William Lassel tarafından keşfedilmiş olup adını Alexander Pope’nın “The Rape of the Lock” adlı eserinde geçen bir ruhtan alır.

04) Ariel: 1851 yılında William Lassel tarafından keşfedilmiş olup adını hem William Shakespeare’nin “Fırtına” adlı eserinde geçen Prospera karakterinin kölesi olan uçarı periden hem de Alexander Pope’nın “The Rape of the Lock” adlı eserindeki bir ruhtan alır

05) Miranda: 1948 yılında Gerard P. Juiper tarafından keşfedilmiş olup adını William Shakespeare’nin “Fırtına” adlı eserindeki kadın baş karakterden alır (2)

Şekilde Uranüs’ün 5 ana uydusu görülmektedir. Ana uydular içinde Titania ve Oberan en büyük uydular, en küçük uydu olan Miranda ise düzensiz yüzeyinden ötürü “Frankenstein uydusu” olarak da adlandırılır.

Uranüs’ün iç uyduları:

01) Cordelia: 1986 yılında NASA’nın Voyager 2 Uzay aracı tarafından görüntülenmiş olup adını William Shakespeare’in “Kral Lear” adlı oyunundaki Kral Lear'ın küçük kızından alır.

02) Ophelia: 1986 yılında NASA’nın Voyager 2 Uzay aracı tarafından görüntülenmiş olup adını William Shakespeare’in “Hamlet” adlı oyunundaki Polonius’un kızı ve Hamlet ’in nişanlısından alır.

03) Bianca: 1986 yılında NASA’nın Voyager 2 Uzay aracı tarafından görüntülenmiş olup adını William Shakespeare’in “Hırçın Kız” adlı eserindeki kadın karakterden alır. Ayrıca W.Shakespear'in Othello adlı eserinde Cassio’ya vurgun yosmanın adı da Bianca'dır.

04) Cressida: 1986 yılında NASA’nın Voyager 2 Uzay aracı tarafından görüntülenmiş olup adını William Shakespeare’nin “Troilus ve Cressida” eserindeki kadın baş karakterden alır.

05) Desdemona: 1986 yılında NASA’nın Voyager 2 Uzay aracı tarafından görüntülenmiş olup adını William Shakespeare’nin “Othello” tragedyasındaki kadın baş karakterden alır (3)

06) Juliet: 1986 yılında NASA’nın Voyager 2 Uzay aracı tarafından görüntülenmiş olup adını William Shakespeare’nin “Romeo ve Juliet” adlı oyunundaki baş kadın karakterden alır.

07) Portia: 1986 yılında NASA’nın Voyager 2 Uzay aracı tarafından görüntülenmiş olup adını William Shakespeare’nin “Venedik Taciri” adlı eserindeki Belmont Leydisinden alır. Ayrıca  W.Shakespear'in, Julıus Caesar eserinde de Brutus’un karısının adıdır.

08) Rosalind: 1986 yılında NASA’nın Voyager 2 Uzay aracı tarafından görüntülenmiş olup adını William Shakespeare’nin “Nasıl Hoşunuza Giderse” adlı eserindeki sürgündeki dükün kızından alır (4)

09) Cupid: 2003 tarihinde MR Showalter, JJ Lissauer- Hubble Uzay Teleskobu tarafından keşfedilmiş olup adını William Shakespeare’in “Atinalı Timon” eserinde geçen Aşk Tanrısından alır. Ayrıca Cupid Shakespeare’in pek çok eserinde geçer.

10) Belinda: 1986 yılında NASA’nın Voyager 2 Uzay aracı tarafından görüntülenmiş olup adını Alexander Pope’nın “The Rape of the Lock” adlı eserindeki bir karakterden alır.

11) Perdita: 1986 yılında NASA’nın Voyager 2 Uzay aracı tarafından görüntülenmiş olup Erich Karkoschka arşivinde yer alır. Adını William Shakespeare’nin “Kış Masalı” adlı oyunundaki Sicilya Kralı Lontes ve Kraliçesi Hermione’nin kızından alır.

12) Puck: 1985 yılında NASA'nın Voyager 2 Uzay aracı tarafından görüntülenmiş olup adını William Shakespeare’nin “Bir Yaz Gecesi Rüyası” adlı eserindeki bir periden alır.

13) Mab: 2003 yılında MR Showalter JJ Lissauer- Hubble Uzay Teleskobu tarafından keşfedilmiş olup adını William Shakespeare’in, “Romeo ve Juliet” adlı eserinde perilerin ebesinden alır. Eserde doğrudan rolü yoktur sadece Romeo’nun rüyasına girmiştir.

14) S/2025 U1: Şubat 2025 gibi yakın bir tarihte James Webb Uzay Teleskobu Uranüs’ün bir uydusunu daha keşfedince toplam uydu sayısı 29’a çıktı. Bu uydu hem çok soluk hem de diğerlerine nazaran çok daha küçük bir cisimdir.

Uranüs’ün tüm iç uyduları halkalarıyla yakın ilişki içindedir. Başka hiçbir gezegen Uranüs kadar iç uydulara sahip değildir.

Uranüs’ün düzensiz Uyduları:

01) Caliban: 1997 yılında B.Gladman, P.Nicholson, JA Burns, J.Kavelaars tarafından keşfedilmiş olup adını William Shakespeare’nin “Fırtına” adlı oyunundaki yarı insan yarı hayvan olan vahşi köleden alır (5)

02) Stephano: 1999 yılında Matthew J.Holman, John J.Kavelaars, Brett J. Gladman, Jean-Marc Petit, Hans Scholl tarafından Kanada-Frans-Hawaii teleskobu tarafından keşfedilmiş olup adını William Shakespeare’nin “Fırtına” adlı oyunundaki sarhoş kahyadan alır.

03) Margaret: 2003 yılında Scott S.Sheppard ve David C Jewitt tarafından Mauna Kea Gözlemevi tarafından keşfedilmiş olup adını William Shakespeare’nin “Kuru Gürültü” adlı eserindeki kadın hizmetkardan alır. Aynı zamanda bu eser sinemaya da “Much Ado About Nothing” olarak uyarlanmıştır.

04) Fransisco: 2001 yılında John J.Kavalaars, Matthew J.Holman, Dan Milisavljevic, Tommy Grav, Cerro Tololo tarafından İnter-American Gözlemevi tarafından keşfedilmiş olup adını William Shakespeare’nin “Hamlet” adlı tradegyasındaki zabitan ve ayrıca Fırtına adlı oyunundaki bir lordan alır.

05) Trinculo: 2001 yılında John J.Kavalaars, Matthew J.Holman, Dan Milisavljevic, Cerro Tololo - İnter-American Gözlemevi tarafından keşfedilmiş olup adını William Shakespeare’in “Fırtına” adlı oyunundaki soytarıdan alır.

06) Sycorax: 1997 yılında Philip D. Nicholsun, Brett J.Gladman, Joseph A Burns, John J.Kavelaars tarafından keşfedilmiş olup adını Shakespeare’nin “Fırtına” adlı eserindeki köle Caliban’ın annesi (cadı) dan alır.

07) Prospero: 1999 yılında Matthew J.Holman, John J.Kavelaars, Brett J. Gladman, Jean-Marc Petit, Hans Scholl tarafından Kanada-Frans-Hawaii teleskobu tarafından keşfedilmiş olup adını “Fırtına” adlı eserdeki gerçek Milano dükünden alır (6)

08) Setebos: 1999 yılında Matthew J.Holman, John J.Kavelaars, Brett J. Gladman, Jean-Marc Petit, Hans Scholl tarafından Kanada-Frans-Hawaii teleskobu tarafından keşfedilmiş olup adını William Shakespeare’nin “Fırtına” adlı eserindeki Caliban ve Sycorax’ın taptığı tanrıdan alır.

09) Ferdinand: 2001 yılında John J.Kavalaars, Matthew J.Holman, Dan Milisavljevic, Tommy Grav, Cerro Tololo tarafından İnter-American Gözlemevi tarafından keşfedilmiş olup adını William Shakespeare’nin “Fırtına” adlı eserindeki Napoli Kralının oğlundan alır.

10) S/2023 U1: 2023 yılında Sheppard ve meslektaşları tarafından Şili’deki Carnegie Science Las Campanas Gözlemevindeki Magellan Teleskopları kullanılarak tespit edildi. Takip gözlemleri sonucu keşif doğrulanınca bu uyduya geçici olarak bir numara verildi. 

Uranüs’ün yakın zamanda keşfedilen son iki uydusu S/2023 U1 ve S/2025 U1 geçici olarak numaralandırıldığından henüz kalıcı bir isim almamıştır.

Gelenek gereği bilim insanları bu uydulara da Shakespeare karakterlerinden birinin adını vermeyi planlıyorlar. Muhtemelen önerilen adın “Violenta” olabileceği belirtilmektedir (7)

William Shakespeare’nin “On İkinci Gece” adlı eserinde Viola adı ve “Yeterki Sonu İyi Bitsin” adlı eserinde “Violenta” adları bulunmaktadır.

İlerleyen zamanda Uranüs’ün bu son iki uydusuna ne ad verileceği netleşecektir. Giderek büyüyen bir uydu topluluğuna sahip Uranüs’le ilgili olarak gelecekte daha fazla uydu keşfedilme olasılığı bulunmaktadır.

İlk kez Uranüs’le başlatılan uydulara edebiyat dünyasından isimler verme geleneği gök bilim ile edebiyat arasında bir bağ kurması açısından önemlidir.

William Shakespeare özellikle eserlerinde astronomi, astroloji ve mitolojiye sıkça atıfta bulunduğundan onun eserlerindeki karakterlerin gök bilimsel keşiflere ad olarak verilmesi isabetli bir karardır.

William Shakespeare’nin hemen tüm klasikleri kütüphanemde bulunduğundan Uranüs’ün uydularına verilen adları karşılaştırarak okurlarımız için bir döküm çıkardım. Böylece William Shakespeare ve Alexandre Pope'nın eserlerinden alınan karakter adı sayısı toplam 27'dir. Buna son keşfedilen 2 isimsiz uydu da eklendiğinde Uranüs'ün toplam uydu sayısı 29 olmaktadır.

Yazar                     Eser                            Karakterler                        Adet                 

W. Shakespeare     Fırtına                          Miranda, Ariel, Prospero     

                                                              Ferdinand, Caliban, Trinculo,

                                                              Stephano, Sycorax, Setebos        9

Alexander Pope     The Rape of the Lock      Ariel                                         - 

W. Shakespeare    Bir Yaz Gecesi Rüyası     Titania, Oberon, Puck                 3

W. Shakespeare    Hamlet                          Francisco, Ophelia                     2

W. Shakespeare    Romeo ve Juliet              Juliet, Mab                               2

W.Skaespeare       Othello                          Desdemona                              1

W. Shakespeare    Venedik Taciri                Portia                                        1

W. Shakespeare    Julıus Caesar                 Portia                                         -

W. Shakespeare    Nasıl Hoşunuza Giderse  Rosalind                                    1                                   

W.Shakespeare     Kral Lear                       Cordelia                                    1

W. Shakespeare     Kış Masalı                     Perdita                                      1

W. Shakespeare     Kuru Gürültü                 Margaret                                   1

W. Shakespeare     Atinalı Timon                Cupid                                        1

W. Shakespeare     Troılus ve Cressıda        Cressıda                                    1

W. Shakespeare     Hırçın Kız                      Bianca                                      1

W. Shakespeare     Othello                         Bianca                                       -                  

Alexander Pope      The Rape of the Lock     Umbriel                                     1

Alexander Pope      The Rape of the Lock     Belinda                                      1

 

Dipnot:

(1) Eylül Esintisi- Astronomi bölümünden Uranüs’ün gezegen özelliklerine bakabilirsiniz.

(2) Fırtına, William Shakespeare’nin son oyunu olduğundan bazı eleştirmenler tarafından Shakespear’ın “veda mesajı” olarak yorumlanmıştır. Elbette bu eseri sadece bir veda mesajı olarak değerlendirmek yanlış olur. Aldos Huxley’de bu eserden esinlenip “Cesur Yeni Dünya” adlı eseri kaleme almıştır. Miranda adının anlamı ise “Muhteşem Kadın” dır.

(3) Othello da Hamlet gibi Shakespeare’in bir tragedyasıdır. Oyunun sonuna doğru Othello’nun söylediği sözler ilgi çekicidir;

“Bir kez söndü mü senin ışığın,

Nerede bulunur onu yeniden tutuşturacak Prometheus’un ateşi”

(4)  William Shakespear,  “Nasıl Hoşunuza Giderse” adlı komedyasına, Thomas Lodge’nin “Rosalynd” romanından (1590) esinlenerek ad vermiştir. Oyunda geçen sürgün Lordlardan bir olan Jaques’in sözü bir Shakespeare klasiği olarak edebi dile yerleşmiştir;

“Bütün dünya bir sahnedir”  

(5) Caliban karakteri bir cadıdan olma hilkat garibesidir ve oyunda henüz insan olabilmenin eşiğindeki karakterlerden biridir.

(6) Oyunda gerçek Milano dükü olarak geçen Prospero yarı insan yarı büyücü olarak tanımlanır ve oyunun başında büyü gücünü kullanarak bir fırtına çıkarır. Bu bağlamda Fırtına oyunu Prospero’nun tek kişilik gösterisi sayılabilir.

(7) Aslında Violenta adı Shakespeare’nin “Yeter ki Sonu İyi Bitsin” oyununda Floransa’da konukevi işleten dul kadın Capilet’in bir arkadaşıdır ve oyunda hiç repliği yoktur. Hatta isminin “Violenta” değil “Violetta” olması gerektiğini savunan görüşler de vardır. Violenta'nın oyunda sadece bir anlığına görünüp hemen kaybolması,  Uranüs'ün uzaktan zar zor görünen çok belirsiz uydusu için uygun bir isim gibi durmaktadır.

Kaynakça:

01) BBC Sky at Night Magazine- Moon of Uranüs,

02) Go-Astronomy.com- 27 Moons of Uranüs

03) Npr. Org. Nearly all of Uranus’ 27 moons have Shakespearen…

04) Universe Space Tech- James Webb discovers Uranus’ 29th moon

06) William Shakespeare- Fıtına (The Tempest)

05) William Shakespeare- Bir Yaz Gecesi Rüyası (A Midsummer Night’s Dream)

07) William Shakespeare-Romeo ve Juliet

08) William Shakespeare- Hamlet

09) William Shakespeare- Kış Masalı (The Winter’s Tile)

10) William Shakespeare-Othello

11) William Shakespeare-Kral Lear

12) William Shakespeare- Venedik Taciri (The Merchant of Venice)

13) William Shakespeare- Atinalı Timon

14) William Shakespeare-Kuru Gürültü 

15) William Shakespeare- Hırçın Kız (The Taming of The Shrew)

16) William Shakespeare-Troılıs ve Cressıda